Paano Umupa ng Apartment sa Pilipinas: Gabay

Unang beses mo bang uupa, o lilipat ka na naman? Marami ang kinakabahan sa scam, sa maling kontrata, at sa deposito na hindi na maibalik. Ang magandang balita: kapag sinunod mo ang tamang pagkakasunod-sunod, mas madali at mas ligtas ang proseso. Magsisimula ka sa badyet at pangangailangan, ihahanda ang mga dokumento, hahanap at bibisita sa unit, babasahin nang mabuti ang kontrata, at saka lilipat nang may kumpletong tala ng kondisyon ng bahay.

Bakit Mahalagang Maghanda Bago Umupa

Madalas na nagkakamali ang mga first-time na umuupa dahil nagmamadali sila. Kapag nagustuhan agad ang unit, nagbabayad na sila nang hindi pa nababasa ang kontrata o nasusuri ang kondisyon ng bahay. Dito karaniwang nagsisimula ang away tungkol sa deposito, sirang gamit, at biglaang dagdag na bayarin.

Ang buong proseso ay may anim na pangunahing yugto: pagtatakda ng badyet, pagtukoy ng pangangailangan, paghahanda ng dokumento, paghahanap, pagbisita sa unit, at pag-unawa sa kontrata. Pagkatapos nito ay ang pagbabayad ng advance at deposito, at ang aktuwal na paglipat.

• Huwag magdesisyon sa unang unit na makita.
• Huwag magbayad nang walang resibo.
• Huwag pumirma nang hindi nababasa ang bawat pahina.

Hakbang 1: Itakda ang Badyet

Magsimula sa kung magkano talaga ang kaya mong ilaan buwan-buwan. Isang popular na gabay ang hindi paglampas ng upa sa halos isang-katlo ng buwanang kita. Gabay lamang ito at hindi opisyal na patakaran, kaya iakma ito ayon sa iyong kita, pamilya, at iba pang gastusin.

Huwag kalimutan ang mga gastos bukod sa upa:

• Kuryente at tubig
• Internet at load
• Association dues (karaniwan sa condo at ilang subdibisyon)
• Pamasahe papunta sa trabaho o paaralan

Paghandaan din ang paunang gastos. Karaniwang kasanayan ang 1 buwang advance at 2 buwang deposito, ngunit magkakaiba ang hinihingi ng bawat may-ari. Linawin ito at ipasulat sa kontrata.

Hakbang 2: Tukuyin ang Iyong Pangangailangan

Bago maghanap, isulat kung ano ang kailangan mo sa isang tirahan. Mas madaling mamili kapag malinaw ang pamantayan.

• Laki at kuwarto: ilan ang titira, at kailangan ba ng hiwalay na kuwarto?
• Alagang hayop: mayroon ka bang aso o pusa na isasama?
• Lokasyon: gaano kalayo sa trabaho o paaralan, at may madaling sakayan ba?
• Kaligtasan: madalas bang bahain ang lugar?

Gumawa ng dalawang listahan: ang «dapat meron» (halimbawa, malapit sa sakayan at may sapat na tubig) at ang «mas mainam kung meron» (halimbawa, may paradahan o balkonahe). Ang unang listahan ay hindi dapat ikompromiso.

Hakbang 3: Ihanda ang mga Dokumento

Karaniwang humihingi ang may-ari ng patunay na kaya mong magbayad at na kilala ka. Mas mabilis kang mapipili kung kumpleto na ang papeles pagdating ng araw ng pagbisita.

Checklist ng dokumento:

• Valid ID (kopya at orihinal para sa beripikasyon)
• Patunay ng kita: payslip, certificate of employment, ITR, o bank statement
• Reference mula sa dating may-ari, employer, o kakilala, kung hihingin
• Valid ID ng mga kasama sa bahay

Kung wala kang regular na payslip, maghanda ng alternatibong patunay ng kakayahang magbayad, gaya ng bank statement o liham mula sa employer o kliyente.

Hakbang 4: Maghanap ng Apartment

Maraming daan sa paghahanap: online na listing, mga grupo sa social media, mga broker, at tanong-tanong sa kapitbahayan o komunidad. Madalas, ang pinakamaaasahan ay ang unit na inirekomenda ng taong kilala mo.

Mga babala ng posibleng scam:

• Humihingi ng bayad bago ka pa makabisita sa unit.
• Presyong sobrang mura kumpara sa mga katulad na unit sa lugar.
• Ayaw magpakita ng unit o makipagkita nang personal.
• Ipinapadala ang bayad sa account na hindi tugma sa pangalan ng may-ari.

Para i-verify ang may-ari o ahente, humingi ng patunay ng pagmamay-ari o nakasulat na awtorisasyon ng ahente, at itugma ang pangalan sa ID. Huwag magbayad hangga’t hindi mo nakikita ang unit at nakakausap ang may-ari.

Hakbang 5: Bisitahin at Suriin ang Unit

Huwag magmadali sa pagbisita. Maglaan ng sapat na oras para suriin ang bawat sulok, at kung maaari, bumisita sa ibang oras ng araw para malaman ang ingay at liwanag.

Checklist sa pagbisita:

• Buksan ang gripo at tingnan ang presyon at kulay ng tubig.
• Subukan ang mga ilaw at saksakan.
• Hanapin ang tagas, amag, o basang bahagi sa kisame at dingding.
• Suriin ang bentilasyon at natural na liwanag.
• Tingnan ang kandado, bintana, at seguridad ng gusali.
• Pakinggan ang ingay mula sa kalsada at kapitbahay.

Mga tanong sa may-ari: Sino ang sasagot sa pagkukumpuni? Ano ang kasama sa upa? May patakaran ba tungkol sa bisita at alagang hayop? Kumuha ng litrato ng kondisyon ng unit bilang ebidensya.

Hakbang 6: Unawain ang Kontrata ng Upa

Ang kontrata ang pinakamahalagang proteksyon mo. Basahin ito nang buo bago pumirma, at ipaliwanag ang anumang hindi malinaw.

Mga dapat tingnan:

• Haba ng kontrata at petsa ng simula at pagtatapos
• Halaga ng upa at takdang araw ng bayad
• Patakaran sa pagtataas ng upa
• Patakaran sa subleasing at sa bisita
• Sino ang sasagot sa pagkukumpuni at sa mga bayarin
• Patakaran sa maagang pag-alis at sa pagbabalik ng deposito

Bilang konteksto, ayon sa Rent Control Act of 2009 (RA 9653), ang advance ay hindi lalampas sa isang buwan at ang deposito ay hindi lalampas sa dalawang buwan para sa mga unit na saklaw ng batas. Nakadepende ang saklaw sa halaga ng upa at sa mga kasalukuyang kautusan, kaya magtanong sa opisyal na sanggunian, gaya ng DHSUD, bago umasa rito.

Paalala: hindi ito legal na payo. Para sa kasalukuyang patakaran o kung may hindi pagkakasundo, kumonsulta sa DHSUD, sa barangay, o sa abogado.

Deposito, Advance, at Resibo

Madalas pagkamalang pareho ang advance at deposito, pero magkaiba ang gamit nila. Ang advance ay paunang bayad sa upa na karaniwang ipinapatong sa unang buwan. Ang deposito naman ay seguridad para sa pinsala o hindi nabayarang upa at bayarin.

Karaniwang ibinabalik ang deposito pagkatapos ng huling inspeksyon, matapos ibawas ang hindi nabayarang upa, bayarin sa kuryente at tubig, o pinsala, ayon sa napagkasunduan sa kontrata. Laging humingi ng nakasulat na resibo para sa bawat bayad at itago ito hanggang matapos ang paninirahan.

Batayan	Advance	Deposito
Layunin	Paunang bayad sa upa	Seguridad para sa pinsala o hindi nabayarang bayarin
Kailan ginagamit	Karaniwang ipinapatong sa unang buwan ng upa	Hinahawakan ng may-ari hanggang matapos ang paninirahan
Naibabalik ba	Karaniwang hindi, dahil bayad na ito sa upa	Oo, kung walang kaltas, ayon sa kontrata
Kailangang nakasulat	Oo, kasama ang resibo	Oo, kasama ang resibo at mga kondisyon ng pagbabalik

Batayan	Apartment	Condo	Bedspace
Karaniwang gastos	Katamtaman	Karaniwang mas mataas	Karaniwang mas mababa
Privacy	Mas pribado	Mas pribado	Mas kaunti ang privacy
Dagdag na bayarin	Kuryente at tubig	Madalas may association dues bukod sa kuryente at tubig	Linawin kung kasama ang kuryente at tubig sa upa

Paglipat at mga Gawain Pagkatapos Pumirma

Bago ilipat ang mga gamit, gawin muna ang inspeksyon kasama ang may-ari o kinatawan. Itala ang kondisyon ng bawat kuwarto, kumuha ng litrato, at ipapirma o ipa-acknowledge ang listahan ng anumang umiiral nang sira.

• Itala ang pagbasa ng metro ng kuryente at tubig sa araw ng paglipat.
• Magtanong sa provider ng serbisyo o sa administrasyon ng gusali tungkol sa paglilipat ng account.
• Ipaalam ang iyong paninirahan sa barangay o sa administrasyon, kung kinakailangan.
• Itago ang kopya ng kontrata at lahat ng resibo.

Bilang umuupa, responsibilidad mong magbayad sa takdang araw, pangalagaan ang unit, at sundin ang mga patakaran ng gusali. Karapatan mo namang magkaroon ng ligtas na tirahan at makatanggap ng resibo at nakasulat na kasunduan.

Mga Karaniwang Tanong (FAQ)

Magkano ang kailangang ihanda sa unang buwan?

Karaniwang halimbawa ang 1 buwang advance at 2 buwang deposito, kasama ang upa ng unang buwan kung hihingin, pati na ang gastos sa paglipat at pagbili ng mga gamit. Magkakaiba ang hinihingi ng bawat may-ari, kaya linawin ito at ipasulat sa kontrata.

Puwede bang tumanggi ang may-ari sa alagang hayop?

Karaniwang nakasaad sa kontrata o sa patakaran ng condo at subdibisyon kung pinapayagan ang alaga. Itanong ito bago pumirma at ipasulat ang napagkasunduan.

Ano ang gagawin kung ayaw ibalik ang deposito?

Suriin muna ang kontrata at ang mga resibo at litrato mo ng kondisyon ng unit. Humingi ng nakasulat na paliwanag sa anumang kaltas. Kung walang kasunduan, maaari kang lumapit sa barangay para sa pamamagitan, o kumonsulta sa abogado. Hindi ito legal na payo.

Puwede bang umalis bago matapos ang kontrata?

Nakadepende ito sa nakasulat na kasunduan. Basahin ang probisyon tungkol sa maagang pagtatapos, abisuhan nang nakasulat ang may-ari, at alamin kung may kaltas sa deposito o bayad sa pag-alis. Kung may hindi pagkakasundo, lumapit sa barangay o kumonsulta sa abogado.

Paano maiiwasan ang scam sa upa?

Huwag magbayad bago makita ang unit at makausap ang may-ari. Mag-ingat sa presyong sobrang mura, humingi ng patunay ng pagmamay-ari o awtorisasyon ng ahente, at huwag magbayad sa account na hindi tugma sa pangalan ng may-ari nang hindi nililinaw.

Sumali sa aming komunidad